نواحی رویشی ایران- بخش پنجم(قابل توجه دانشجویانی که درس شناسایی گیاهان مرتعی دارند)

3 ـ 4 ـ جنگلهاي مناطق خشك : جنگلهاي مناطق خشك به صورت نواري در بخشهاي شمال وغرب كشور قرارگرفته و8/8 درصد كلّ مساحت ايران را در بر مي گيرند. پراكنش جنگلهاي مناطق خشك در ايران مساحتی حدود 140000 كيلومتر مربع دارند. اين مناطق داخل رشته كوههاي زاگرس از فارس تا كردستان و بر روي بعضي از ارتفاعات آذربايجان وهمچنين شيبهاي رو به جنوب سلسله جبال البرز تا قسمت خاوري آن ، تشكيل نوار باريكي را مي دهند.ارتفاع آن بين 800 تا 2600 متر تغيير مي نمايد. شهرهاي خرّم آباد ، باختران ، ايلام ، سنندج ، بانه ، مريوان مهاباد وماكو در غرب وارتفاعات بجنورد وقوچان در شمال شرق در اين مناطق قرار دارند. آب و هوا ــ با توجّه به تغييرات ارتفاع ،  ميزان بارندگي ساليانه ، جنگلهاي مناطق خشك حدود 400 ميليمتر وبيشتر مي باشد . سلسله جبال زاگرس در مقابل بادهاي جنوب غربي سدّي ايجاد نموده و مانع نفوذ بخش عمده اي از ابرها به قسمتهاي مركزي كشور مي شوند . نفوذ آب و هواي مديترانه اي به جنگلهاي مناطق خشك باعث گرديده كه زمستانها سرد وطولاني ، بهار معتدل و مرطوب وتابستانها خشك باشند . نزولات زمستانه بيشتر به صورت برف مي باشد كه گياهان علفي چند ساله را در مقابل درجات پايين حرارت حفظ مي نمايند.در بخشهاي شمالي كشور نيز وجود رشته جبال البرز مانع نفوذ آب وهواي منطقه  خزري به فلات مركزي ايران مي گردد. جنگلهاي خشك منطقه البرز به صورت نوار باريكي  در ارتفاعات برفگير و سرد قرار گرفته كه از نظر آب و  هوائي شباهت زيادي به جنگلهاي خشك غرب كشور دارد. نزولات اكثراً در مواقعي از سال به وقوع مي پيوندند كه درجات حرارت پائين وگياهان نمي توانند از رطوبت به نحو مطلوب استفاده نمايند . پوشش گياهي ــ جنگلهاي زاگرس عموماً از بلوط (Quercus  persica ) تشكيل يافته و از ناحيه كازرون فارس تا جنوب غربي آذربايجان  گسترش دارند. در غرب كردستان بلوط با وهول (Quercus libani) و دارمازو (uercus infectoria) همراه شده وجنگلهاي وسيعي را تشكيل مي دهند. جنگلهاي آلوتان در سردشت آذربايجان غربي يكي از مهمترين آنهاست .ساير گونه هاي درختي يا درختچه اي همراه ، عبارتند از : كيكم(Acer cinerascens) ، بنه(Pistasia atlantica)  ، گلابي وحشي(Pirus syriaca)  ، ون (Fraxinus syriaca)  ، زالزالك(Crataegus spp)  ، دغداغان (Celtis sp) ، آلوچه (Prunus spp) ، بادام كوهي (Amygdalus spp.) ، پلاخور (Lonisera  nummularifolia) ، خشك(Daphne angustifolia)  ، دغدغك (Colutea persica) ، شيرخشت (Cotoneaster nummularia) ، انواع گون خاردار ).Astragalus spp) و زرشك. (Berberis integerrima) در جنوب زاگرس در ارتفاع پائين و نقاط پست رستنيهاي علفي تنوّع زيادي ندارند وبيشتر از انواع گياهان يكساله بخصوصAegilops spp.  تشكيل شده اند . از گندميان چندساله گونه هاي Hordeum bulbosum , Poa bulbosa  يافت شده ولي به صورت بسيار پراكنده انواع Stipa و  Agropyron  نيز ديده مي شوند . در ارتفاعات بالاتر از 1500 متر علف گندمي مهم ديگري مانند Bromus tomentellus   باFestuca ovina  و انواع Stipa و گاهي نيز با Bromus cappadosicus  همراه مي گردند. ساير گندميان مهم Dactylis glomerata  ، انواع Poa و Melica هستند.از گندميان مهم ناحيه البرز مي توان از  Agropyron aucheri , Bromus persicus و Festuca sclerophylla نامبرد. از بقولات چند ساله مهم مي توان Astragalus  sp. , Onobrychis sp. Trigonella  elliptica و يونجه (Medicago sativa)  را نامبرد. بر اثر چراي مفرط ، گونه هاي خشبي ونامرغوب گسترش مي يابند كه از اين قبيل گياهان ، مي توان Lactuca orientalis , Noaea mucronata , Cousinia sp. Phlomis sp. Acantholimon sp , Acanthophyllum sp. , Euphonbia sp. , Erngium sp. ,  را نام برد. كه دو گونه آخري نيم كره اي شكل وخاردار هستند. پوشش گياهي زيرآشكوب درختان جنگلهاي مناطق خشك بمراتب فقيرتر از پوشش ، نقاطي است كه درختان جنگلي از بين رفته اند . به نظر مي رسد كه اين مسئله مربوط به چرا باشد كه عموماً دامها نقاط سايه دار زير درختان را ترجيح مي دهند . البتّه ممكن است اين وضعيّت ناشي از نفوذ نباتات مناطق نيمه استپي به جاهاي غير مشجّر باشد . بالاخره آخرين بقاياي جنگل محدود به دامنه ها وشيبهاي صخرهاي گرديده كه در آنجا شخم وديم كاري اراضي ممكن نيست . در اراضي ديم وآيش مناطق جنگلهاي خشك ، علفهاي هرز ومزاحم مانند شيرين بيان (Glycyrrhyza glandulifera)، تلخه بيان (Goebelia alopcuroides) و انواع Centaurea چيره شده­اند.

 3 ـ 5 ـ كوههاي مرتفع : اين رويشگاه قلل مرتفع جبال كوهستاني را در ارتفاعات بيش از 2600 متر تشكيل مي دهد، كه بجز درختچه ارس (Juniperus excelsa) در اين اكوسيستم ساير گونه هاي درختي يافت نمي شوند . پراكنش جوامع نباتي كوههاي مرتفع با مساحت تقريبي 50000  كيلومتر مربع 3 % مساحت كل كشور را شامل می شود. گياهان بيشتر بالشتي وخاردار هستند كه روي زمين به حالت خوابيده قرار گرفته تا از بادهاي خشك وسرد مصون بمانند .رستنيهاي علفي تا ارتفاع 4300 متر وجود دارند واز آن به بعد محو مي شوند .در اراضي شيب دار و يا در فرورفتگيهاي خيلي مرطوب كه برف به مدّت طولاني روي آنها دوام مي آورد ، چمنهاي انبوه وفشرده (كه بعضاً شبيه چمنزارهاي آلپي منطقه اروپاست ) ، وجود دارند كه گونه هاي مهم آن عبارتند از : Polygonum  bistorta  ، Pedicularis comosa  ، Primula  auricula  از نظر مرتعداري دوره بهره برداري از ارتفاعات به عنوان مراتع ييلاقي بسيار محدود و از دو ماه در سال تجاوز نمي نمايد . بنابراين فلور مناطق مرتفع تقريباً دست نخورده باقي مانده است .

  [2] Chenopodiaceae [3] Polygonaceae [4] Compositae [5] Legominosae [6] Graminae [7]  Halophytes [8] Hemichamaephytes [9] Cryptophyte [10]Psammophyte [11] Gypsophyte