نواحی رویشی ایران- بخش چهارم(قابل توجه دانشجویانی که درس شناسایی گیاهان مرتعی دارند)

 3 ـ2 ـ  مناطق  استپي :   اصولاً استپ به اكوسيستم هائي اطلاق مي شود كه داراي گياهان بوته اي كوتاه وتنك بوده و الگوي پراكنش آن به صورتي است كه بين گياهان ، خاك لخت وبرهنه يافت مي شود وخاكهاي مناطق استپي در مقايسه با مناطق نيمه استپي لخت تر وميزان سختي آنها كمتر ولي از مناطق بياباني بيشتر است، به طوريكه مناطق استپي از نظر آب و هوا وپوشش گياهي در حدّ فاصل بين مناطق بياباني ونيمه استپي قرار دارند. درمنه زارها تقريباً در قسمت مركزي بصورت كمربندي مناطق بياباني وكويري ايران را احاطه نموده اند. اين تيپ در قسمت شمال از شرق به غرب شهرهاي بيرجند ، فردوس ، سرخس ، نيشابور ، سبزوار ، شاهرود ، دامغان ، سمنان را شامل شده وتا تهران ادامه مي يابد. در قسمت غرب كوير ، اين تيپ به سمت شهرهاي ساوه ، قم ، كاشان ، اردستان واصفهان ادامه مي يابد. در قسمت جنوب شرقي به طرف جنوب غربي ، شهرهاي سراوان ، خاش ، زاهدان ، كرمان ، لار ، آباده و اهواز را شامل مي گردد. مساحت مناطق استپي تقريباً 46 ميليون هكتار بوده كه بيشترين سطح (28%) كشور را در برمي گيرد. پوشش گياهي ــ يكي از گياهان شاخص ومهمّ مناطق استپي و به طور كلّي ناحيه ايران توران درمنه (Artemisia herba alba ) مي باشد که در اراضي دشتي  ومسطّح گونه مذكور غالب مي باشد و با افزايش ارتفاع تقريباً از 1500 متر به بالا ، درمنه جاي خود را به گونه ديگري از آن به نام Artemisia aucheri   خواهد داد . در قسمت شمال شرق منطقه استپي يعني جلگه سرخس و تربت جام علاوه بر آنكه درمنه ، گونه غالب مراتع قشلاقي اين مناطق مي باشد ، با افزايش ارتفاع ، اين گونه بتدريج كم شده و باكما وگون همراه مي گردد. در بخش جنوبي نيشابور وسبزوار با نزديك شدن به مناطق شور وكويري ، درمنه ها كم كم با گياهان مقاوم به شوري وخشكي مانند خار شتر ( Alhagi camelorum )  جغجغه  ( Prosopis stephaniana )واسپند ( Peganum harmala )  همراه مي شوند كه نشانگر سير قهقرائي مراتع است. در بخشهاي وسيعي از مناطق استپي مانند اطراف قم ، اصفهان ، سمنان و كرمان غالباً درمنه با گون و يا با قيچ مشاهده مي شود. با بررسي هاي انجام شده در قرق تحقيقاتي رود شور واقع در جنوب غربي تهران در جادّه تهران ـ ساوه ( با ارتفاع 1050 متر وبارندگي 300 ميليمتر ) ، پوشش گياهي غالب منطقه درمنه (Artemisia herba alba )  و Salsola rigida   و Stipa barbata  مي باشند وتحت چراي مفرط گونه هاي فوق بتدرج ناپديد شده و به جاي آن گياهان خارداري مانند كلاه مير حسن (Acantholimon spp.)  چوبك (Acanthophyllum spp.)  و گون (Astragalus caspiati) همراه با انواع گياهان يكساله (بيشتر از خانواده اسفناجيان ) ظاهر خواهند شد.مقاومت علف چمني پيازدار(  ( Poa bulbosa بواسطه طوقه كلافي آن ، نسبت به چرا از ساير گونه ها بيشتر است لذا اين گونه در بسياري از مراتع استپي ضعيف همراه با درمنه ، تيپ غالب مراتع را تشكيل مي دهد.  چنانچه تخريب چراگاههاي مناطق استپي با شدّت بيشتري ادامه يابد ، گندميان يكساله مانند: Stipa capensis  و Bromus tectorum  جايگزين Stipa barbata  شده كه خوش خوراكي آنها به مراتب كمتر است و بالاخره اسپند (Peganum harmala)  نشانگر انهدام كامل مراتع استپي است كه اصلاً مورد استفاده دام قرار نمي گيرد. در اراضي شخم خورده ورها شده ، گياهاني مانند خار شتر(Alhagi camelorum)   جغجغه (Prosopis stephaniana)    و ورك (Holtemia persica) هجوم مي آورند. در مناطق استپي با افزايش ارتفاع گونه ديگري از درمنه (Artemisia aucheri) همراه با ساير گونه هاي خاردار مانند  Onobrychis cornata وAstragalus cospiati   ظاهر مي شود. از اين حدّ به بعد با افزايش بيشتر   ارتفاع و بارندگي به حدّ فاصل بين مناطق استپي و نيمه استپي رسيده كه گندميان بتدريج جاي درمنه ها را خواهند گرفت . پوشش گياهي مناطق نيمه استپي از استپي با گندميان مهمّي مانند : Festuca ovina , Dactylis glomerata , Bromus  tomentellus و انواع Agropyron spp.  متمايز مي گردد. در مناطق استپي درخت ودرختچه ها كاملاً از بين نرفته اند ودر بعضي از نقاط نسبتاً مرتفع وسنگلاخي مي توان انواع پسته وحشي (   Pistasia atlantica (P.khinjuk,  انواع بادام (A.horrida , Amygdalus scoparia)  انجير(Ficus carica)  و تنگرس(Rhamnus sp.)  را پيدا نمود. در نواحي استپي گرم جنوب مي توان كنارchristi) ـ (Ziziphus spina و پده (Populus euphratica) را مشاهده نمود. مرتعداري ــ به طور كلّي بيشتر مناطق استپي جزو مراتع قشلاقي هستند.جلگه سرخس در شمال شرق ، مراتع تربت جام و قائنات در خراسان اكثراً قشلاقي  هستند.در قسمت جنوب منطقه استپي ، يعني در استان كرمان ، مراتع قشلاقي اغلب در دشتها ومناطق پست و مجاور با مناطقي كه كوير در حال پيشروي است قرار دارند و مراتع قشلاقي مهمّ جنوب ، در سيرجان ، بافت ، كهنوج ، بم و كرمان قرار گرفته اند. در استان فارس مراتع قشلاقي بيشتر در منطقه لار قرار دارند. به طور كلّي هر چه از مناطق استپي به نيمه استپي پيش رويم ، به وسعت مراتع ييلاقي افزوده شده وبرعكس از مناطق نيمه استپي به استپي به وسعت مراتع قشلاقي افزوده خواهد شد. آنچه كه باعث گرديده تا مراتع استپي بيش از بيش ضعيف شوند ، چراي مفرط دام وتبديل اراضي مرتعي است كه طي ساليان متمادي ادامه داشته است. بدين ترتيب از زمانهاي بسيار دور ، گياهان در مقابل آتش ، تبر، گاو آهن ، چراي دام وبالاخره تراكتور مرتباً شروع به عقب نشيني نموده و سير قهقرائي داشته اند از طرفي ديگر با اجراي روشهاي كشاورزي غير اصولي و فرسودگي سريع اراضي ، دائماً زمينهاي جديدي براي زراعت توسعه يافته است به عنوان مثال سطح وسيعي از مراتع قشلاقي سرخس به اراضي كشاورزي ديم تبديل گرديده و هيچگونه كنترلي نيز روي چراي دام وفصل بهره برداري مراتع باقيمانده ، وجود نداشته و روز به روز اين جلگه سرسبز رو به زوال مي رود. به طور كلّي عمليّات اصلاحي در مناطق استپي بايستي همراه با ذخيره نزولات آسماني در خاك باشد تا بدين ترتيب كمبود بارندگي جهت رشد واستقرار  گونه هاي كشت شده جبران گردد.عمليّات ذخيره نزولات شامل ايجاد چاله در مراتع مسطّح ، ايجاد نهر روي خطوط تراز و پخش سيلابها مي گردد .ديگر عمليّات اصلاحي جهت تصحيح پراكنش چراي دام در مراتع قشلاقي شامل توسعه وتأمين آب جهت شرب احشام از طريق حفر چاههاي مالداري و نصب تلمبه بادي واحداث آبگير عايق وآب انبار مي باشد.
 3 ـ 3 ـ  مناطق نيمه استپي : مناطق نيمه استپي حدود 5/18 درصد كشور را تشكيل داده و شامل شهرستانهاي قزوين ، زنجان ، تبريز ، خوي ، رضائيّه ، همدان ، اراك ، بروجرد ، گلپايگان ، شهركرد ، مشهد ، تربت حيدريّه ، بجنورد ، كازرون و بهبهان مي گردند. پراكنش علفزارهاي منطقه نيمه استپي مساحتي حدود 300000 كيلومترمربع دارد. آب و هوا و خاك ــ ميزان بارندگي ساليانه مناطق نيمه استپي بين 230 تا 400 ميلي متر متغيّر است . اين مناطق به حوزه نيمه استپي گرم شامل شمال و شرق خوزستان و كازرون و حوزه نيمه استپي سرد شامل بخش وسيعي از استانهاي آذربايجان غربي و شرقي ، همدان ، شهركرد ، مشهد وبجنورد مي گردند پوشش گياهي ــ فلور مناطق نيمه استپي بعلّت بارندگي بيشتر در مقايسه با مناطق استپي بسيار غني تر است به طوريكه طبق نظريّه پابو پوشش نباتي كليماكس مناطق نيمه استپي سابقاً جنگلهاي نسبتاً انبوه بوده است . ولي وجود پارك ملّي گلستان با وجود حفاظت 35 ساله وساير مناطق حفاظت شده ، پوشش درختي ودرختچه اي غير انبوه را در قسمتهاي مرطوب مناطق نيمه استپي تائيد مي نمايد كه بين تك درختان موجود ، گندميان بلند و انبوهي مشاهده مي گردند . گونه هاي درختي ودرختچه اي اين مناطق شامل داغداغان (Celtis spp.)  گلابي وحشي (Pirus syriaca)  وليك (Crataegus spp.)  انواع بادام (Amigdalus spp.) و در ارتفاعات ارس (Juniperus excelsa)  مي باشند. گندميان مهمّ مراتع نيمه استپي عبارتند از: A.tauri , A.trichoporum , A.intermedium , Agropyron cristatum   F.valesiaca , Festuca ovina  و  B.persicus , Bromus tomentellus  Hordeum bulbosum  بعضي از انواع درمنه مانند : Artemisia maritima   وA.aucheri  در قسمتهاي كوهستاني ومرتفع اين تيپ از 2000 متر به بالا با گندميان فوق همراه مي شوند .در مناطق مرتفع بهره برداري بي رويّه از اين تيپ منجر به زياد شدن گياهان خاردار وبالشتي ، مانند : Lactuca orientalis Noaea mucronata , Cousinia spp , Acantholimon spp و Acanthophyllum sp.  و غيره مي گردد. بهره برداري مفرط از علفزار ها باعث مي گردد كه گونه هاي مناطق استپي مخصوصاً درمنه(Artemisia herba alba)  و چمن پيازدار(Poa bulbosa)   به داخل مناطق نيمه استپي نفوذ نمايند.